10. Waarom je brein zich soms blijft gedragen alsof je ziek bent
Wat als vermoeidheid, pijn, tinnitus of overprikkeling niet losstaande klachten zijn, maar verschillende uitingen van één en hetzelfde beschermingssysteem?
Door: Martin Springvloed
Iedereen kent het gevoel.
Je wordt wakker met griep. Je hoofd voelt zwaar, je spieren doen pijn. Je hebt nergens zin in en zelfs een eenvoudig gesprek kost energie. Je kruipt het liefst weer onder de dekens en hoopt dat morgen alles beter is.
Opmerkelijk genoeg zijn deze klachten niet rechtstreeks het gevolg van bijvoorbeeld een ziekte of een virus. Ze worden grotendeels veroorzaakt door je eigen hersenen.
Je immuunsysteem stuurt een boodschap naar het brein: er is iets aan de hand. Vervolgens schakelen de hersenen over naar een energiebesparende stand. Wetenschappers noemen dit sickness behavior, een evolutionair beschermingsprogramma dat ervoor zorgt dat je rust neemt, energie spaart en je lichaam de kans geeft om te herstellen. Onderzoek laat zien dat ontstekingsstoffen uit het immuunsysteem via onder meer de nervus vagus, de bloedbaan en immuuncellen in de hersenen invloed uitoefenen op netwerken die betrokken zijn bij motivatie, pijn, emoties en energiehuishouding.¹
Maar wat als dat beschermingsprogramma niet volledig uitschakelt?
Wanneer bescherming blijft hangen
De afgelopen jaren groeit het besef dat dezelfde hersennetwerken die ons beschermen tijdens een infectie, ook betrokken kunnen zijn bij chronische klachten zoals langdurige vermoeidheid, prikkelbare darmklachten, chronische pijn, fibromyalgie, tinnitus en centrale sensitisatie.
Dat betekent niet dat al deze aandoeningen dezelfde oorzaak hebben. Ze kunnen heel verschillende aanleidingen kennen: een infectie, een operatie, langdurige stress, hormonale veranderingen, een trauma of een darmontsteking. Toch lijken ze opvallend vaak uit te komen bij dezelfde biologische route: een beschermingssysteem dat gevoeliger is geworden en moeite heeft om volledig terug te keren naar de normale stand.
De darm als eerste waarschuwingssysteem
Lange tijd werd de darm vooral gezien als een orgaan dat voedsel verteert. Inmiddels weten we dat ze voortdurend informatie uitwisselt met het brein.
Miljarden darmbacteriën produceren stoffen die invloed hebben op het immuunsysteem en het zenuwstelsel. De darmwand vormt daarbij een belangrijke barrière. Wanneer die barrière tijdelijk minder goed functioneert, door een infectie, langdurige stress of andere factoren, kan het immuunsysteem sterker worden geactiveerd. Die activatie hoeft niet groot te zijn om het brein te beïnvloeden.
Via de darm-hersen-as bereikt die informatie hersengebieden die bepalen hoeveel energie we hebben, hoe gevoelig we zijn voor pijn, hoe bedreigend we prikkels ervaren en hoeveel aandacht we eraan geven.²
Het limbische systeem: de dirigent van bescherming
Een belangrijk deel van deze communicatie komt terecht in het limbische systeem, het netwerk dat voortdurend antwoord geeft op één fundamentele vraag: ben ik veilig?
Wanneer het antwoord “nee” is, zet het lichaam allerlei beschermingsmechanismen in werking. De amygdala verhoogt de waakzaamheid, de hypothalamus activeert de stressrespons, de insula vergroot de aandacht voor signalen uit het lichaam, de anterieure cingulate cortex beïnvloedt de betekenis die pijn en ongemak krijgen, en de hippocampus koppelt nieuwe ervaringen aan eerdere herinneringen.
Normaal gesproken is dat een buitengewoon functioneel systeem. Zonder deze netwerken zouden we gevaar niet herkennen. Maar wanneer deze beschermingscircuits langdurig actief blijven, kan het brein steeds gevoeliger worden voor signalen die eerder onschuldig waren.
“Wanneer het brein pijn versterkt, vermoeidheid oproept of een pieptoon voortdurend op de voorgrond plaatst, probeert het niet tegen ons te werken. Het probeert ons te beschermen – soms alleen veel langer dan nodig is.”
Waarom pijn luider wordt
Bij centrale sensitisatie spreken onderzoekers over een zenuwstelsel dat gevoeliger is geworden. De volumeknop lijkt harder te staan, waardoor normale aanraking pijnlijk kan worden, gewone geluiden overweldigend kunnen aanvoelen en een lichte spierspanning aanvoelt alsof er iets ernstig mis is.
Bij tinnitus gebeurt iets vergelijkbaars. Het geluid zelf is vaak niet het grootste probleem; de emotionele betekenis die het brein eraan geeft, bepaalt in sterke mate hoeveel last iemand ervan ervaart. Auditieve gebieden, aandachtssystemen en limbische netwerken blijken hierbij nauw samen te werken.
Hetzelfde principe zien we terug bij chronische pijn en andere langdurige lichamelijke klachten: het brein blijft voorspellen dat een signaal belangrijk is en versterkt daardoor de waarneming. Over de neurologische mechanismen hierachter schreef ik eerder in [Tinnitus, stress en het limbisch systeem] en [Herstel begint waar je lijf zich veilig voelt].
Herken je dit patroon?
Onderstaande ervaringen kunnen wijzen op een zenuwstelsel dat in een verhoogde staat van alertheid is blijven hangen.
- Je bent sneller moe dan je zou verwachten, ook na voldoende slaap.
- Geluiden, licht of drukte kosten meer energie dan vroeger.
- Je lichaam lijkt voortdurend “aan” te staan, ook op rustige momenten.
- Klachten wisselen of verplaatsen zich, terwijl lichamelijk onderzoek weinig afwijkends laat zien.
- Je hebt de indruk dat je lichaam overreageert op prikkels die anderen nauwelijks opvallen.
Dit zijn signalen, geen diagnose. Ze nodigen uit tot een bredere blik op wat er speelt.
De rol van ontsteking
Een interessante schakel in dit verhaal zijn de microglia, de immuuncellen van de hersenen. Wanneer zij geactiveerd worden door ontstekingssignalen, produceren ze stoffen die zenuwcellen gevoeliger kunnen maken, waardoor pijnnetwerken, stresscircuits en motivatiesystemen gemakkelijker worden geactiveerd.
Bij sommige mensen kan dat bijdragen aan een toestand waarin vermoeidheid, pijn, overprikkeling of een voortdurende staat van alertheid langer aanhoudt dan oorspronkelijk nodig was. Onderzoekers bekijken dit mechanisme onder meer bij chronische pijn, aandoeningen van de darm-hersen-as en bepaalde postinfectieuze syndromen, hoewel duidelijk is dat het niet voor iedere patiënt de volledige verklaring vormt.³
De verborgen verbinding tussen darmen, slijmvliezen en tinnitus
Kan een probleem dat begint in de darm uiteindelijk invloed hebben op wat we horen?
Wanneer mensen met tinnitus bij een specialist komen, wordt vaak als eerste gekeken naar het oor. Logisch, want tinnitus wordt ervaren als een geluid zonder externe geluidsbron. Maar de afgelopen jaren groeit het inzicht dat tinnitus niet alleen een probleem van het oor is. Het is een samenspel tussen het gehoorsysteem, het zenuwstelsel, het immuunsysteem en de hersenen.
Een gebied dat daarbij steeds meer aandacht krijgt, is de verbinding tussen de darm en het brein.
De darm-hersen-as
De darm: veel meer dan een verteringsorgaan
Onze darm bevat miljarden micro-organismen die voortdurend communiceren met ons immuunsysteem en onze hersenen. De darm beïnvloedt onder andere:
- ontstekingsprocessen
- neurotransmitters
- stressregulatie
- de activiteit van immuuncellen in het zenuwstelsel
Wanneer de balans in de darm verstoord raakt, kan het immuunsysteem gevoeliger reageren. Hierdoor kunnen signalen ontstaan die niet alleen lokaal in de darm blijven, maar ook invloed hebben op andere systemen in het lichaam.
Mucosaal systeem
Eén groot slijmvliesnetwerk
De darm staat niet op zichzelf. Ook de neus, bijholten en luchtwegen zijn bekleed met slijmvliezen die voortdurend contact hebben met de buitenwereld. Deze slijmvliezen vormen samen een belangrijk onderdeel van onze eerste verdedigingslinie.
“Wat hoort bij mij en wat vormt mogelijk een bedreiging?” Dat is de vraag die het lichaam op al deze plaatsen tegelijk probeert te beantwoorden.
Wanneer deze regulatie langdurig verstoord raakt, kan het immuunsysteem gevoeliger worden afgesteld.
Centrale sensitisatie
Van ontsteking naar overprikkeling
Bij sommige mensen kan een verhoogde ontstekingsactiviteit bijdragen aan een toestand waarin het zenuwstelsel gevoeliger reageert. De prikkel zelf hoeft niet groter te zijn, maar het systeem dat de prikkel verwerkt, staat gevoeliger afgesteld. Bij tinnitus kan iets vergelijkbaars gebeuren: het geluid wordt niet alleen verwerkt door de auditieve gebieden in de hersenen, maar ook door gebieden die betrokken zijn bij emotie, aandacht en betekenisgeving.
“Wat hoor ik?”
“Hoe belangrijk vindt mijn brein dit geluid?”
Het limbische systeem
Bescherming die verandert in overgevoeligheid
Wanneer het brein een geluid als bedreigend of belangrijk ervaart, kan het limbische systeem het signaal versterken. Het brein probeert te beschermen. Maar wanneer het systeem langdurig actief blijft, kan bescherming veranderen in overgevoeligheid.
Een nieuwe kijk op tinnitus
Luisteren naar het hele systeem
Misschien moeten we tinnitus daarom niet alleen bekijken als een probleem van het gehoor. Het kan bij sommige mensen ook onderdeel zijn van een groter verhaal waarin immuunsysteem, slijmvliezen, darmgezondheid, stressregulatie en hersenplasticiteit elkaar beïnvloeden.
Dat betekent niet dat iedere tinnitus door darmproblemen ontstaat. Wel betekent het dat het lichaam één geïntegreerd systeem is, waarin het oor, de darm, het immuunsysteem en het brein voortdurend met elkaar communiceren.
Misschien ligt juist daar een belangrijke sleutel: niet alleen luisteren naar het geluid, maar ook luisteren naar het hele systeem dat het geluid betekenis geeft.
Wil je weten wat er bij jou speelt? Via de vragenlijst breng je in kaart waar jouw zenuwstelsel staat.
Doe de gratis vragenlijst🎁 Bonus: je ontvangt eerst de gratis gids 7 Sleutels voor een Kalm Lichaam, een Helder Hoofd en een Vrij Gevoel — daarna volgt de vragenlijst vanzelf.
Geen psychisch óf lichamelijk
Juist hier ontstaat vaak verwarring. Wanneer hersennetwerken betrokken zijn, denken mensen al snel dat klachten “tussen de oren” zitten. Dat is een misvatting.
Het brein vormt geen tegenhanger van het lichaam, maar maakt er onlosmakelijk deel van uit. Immuuncellen, darmbacteriën, hormonen, zenuwen en hersennetwerken communiceren voortdurend met elkaar. Er bestaat geen harde scheiding tussen lichamelijke en psychische processen.
Chronische klachten zijn daarmee zelden een puur lichamelijk probleem en evenmin een puur psychologisch probleem. Ze ontstaan meestal uit een samenspel van biologische, neurologische, emotionele en sociale factoren.
“Misschien is het tijd om afscheid te nemen van de tegenstelling tussen lichaam en geest. Niet omdat die tegenstelling onbelangrijk is, maar omdat ze ons blind maakt voor precies het terrein waarop herstel mogelijk is.”
Wat betekent dit voor herstel?
Als meerdere systemen bijdragen aan het in stand houden van klachten, ligt het voor de hand dat herstel eveneens uit meerdere bouwstenen bestaat. Dat kan betekenen: het ondersteunen van een gezonde darm-hersen-as via voeding, slaap en beweging; het verminderen van chronische stress; het verbeteren van de regulatie van het autonome zenuwstelsel; het geleidelijk hervatten van betekenisvolle activiteiten; het veranderen van de manier waarop het brein lichamelijke signalen interpreteert; en, wanneer passend, het behandelen van onderliggende medische of ontstekingsgerelateerde oorzaken.
Geen van deze onderdelen is op zichzelf dé oplossing. Maar dat past ook bij hoe dit beschermingssysteem werkt: het werd langs meerdere wegen beïnvloed en vindt zijn weg terug langs meerdere wegen tegelijk.
Een nieuw perspectief
Wie begrijpt hoe sickness behavior werkt, kijkt anders naar chronische klachten: niet als een lichaam dat defect is geraakt, maar als een buitengewoon intelligent beschermingssysteem dat opnieuw mag leren wanneer het veilig is om de alarmstand los te laten.
Dat vraagt tijd, geduld en een brede blik. Maar juist daarin ligt de grootste kans op duurzaam herstel.
Dit artikel maakt deel uit van een reeks over tinnitus, chronische spanning en het zenuwstelsel. Eerder in deze reeks: [Tinnitus door spanning in je nek en kaak: het verrassende verband], [Tinnitus, stress en het limbisch systeem], [Het geluid van spanning], [De zwervende zenuw] en [De voeler staat te scherp afgesteld]. Het volgende artikel gaat over post-covid en tinnitus.
Wil je weten wat er bij jou speelt? Via deze vragenlijst breng je in kaart waar jouw zenuwstelsel staat.
Heb je last van oorsuizen?
In mijn praktijk onderzoek ik samen met cliënten hoe factoren zoals spanning, stress en het zenuwstelsel een rol kunnen spelen bij tinnitus.
Wil je weten of dit ook bij jou speelt?
👉 Neem gerust contact op voor een vrijblijvend intakegesprek (15minuten).
👉 Of, lees meer over de Stressortherapie en of dit mogelijk een oplossing kan bieden!
Bronnen
Ji RR, et al. (2018). Neuroinflammation and central sensitization in chronic and widespread pain. Anesthesiology, 129(2), 343–366.
Dantzer R, et al. (2008). From inflammation to sickness and depression: when the immune system subjugates the brain. Nature Reviews Neuroscience, 9(1), 46–56.
Cryan JF, et al. (2019). The Microbiota-Gut-Brain Axis. Physiological Reviews, 99(4), 1877–2013.
Over de auteur
Martin Springvloed is, van origine, fysio,- en hypno,-therapeut en begeleidt mensen met chronische pijn- en stressklachten. In zijn werk combineert hij lichaamsgerichte therapie met inzichten uit mind-body geneeskunde en emotionele regulatie.
